მენიუ

მენჯ-ბარძაყის სახსრის ოსტეოართროზი (კოქსართროზი)

ავტორი: ვალენტინ მენშიკოვი | განახლებულია: იანვარი 2026

მენჯ-ბარძაყის სახსრის ოსტეოართროზი (კოქსართროზი): მიმოხილვა და მიზეზები

მენჯ-ბარძაყის სახსრის ოსტეოართროზი (OA), ასევე ცნობილი როგორც კოქსართროზი, არის დეგენერაციული დაავადება, რომელიც აზიანებს მენჯ-ბარძაყის სახსარს [1, 2]. იგი ძირითადად ხასიათდება ბარძაყის ძვლის თავისა და აცეტაბულუმის (ტაბუხის ფოსოს) მფარავი სასახსრე ხრტილის დაშლითა და დაკარგვით [1, 2]. ეს იწვევს შემდგომ ძვლოვან ცვლილებებს, მათ შორის მარგინალური ოსტეოფიტების (ძვლოვანი წანაზარდების) წარმოქმნას, სახსრის ნაპრალის შევიწროებას და სუბქონდრალური ძვლის სკლეროზს (გამკვრივებას), რაც საბოლოოდ იწვევს სახსრის დეფორმაციას, ტკივილს, შებოჭილობას და მენჯ-ბარძაყის ფუნქციის დარღვევას [1, 2].

მენჯ-ბარძაყის სახსრის ოსტეოართროზი (კოქსართროზი) ძირითადად მოიცავს სასახსრე ხრტილის დეგენერაციას და სახსრის ძვლოვანი ზედაპირების შემდგომ ცვლილებებს [1].

კოქსართროზი ძირითადად დეგენერაციული პროცესია („ცვეთა“), რომელზეც ხშირად გავლენას ახდენს ბიომექანიკური ფაქტორები, დაბერება და გენეტიკა, და არა სისტემური ანთება ან მეტაბოლური დარღვევები, რომლებიც იწვევენ მარილების დაგროვებას, თუმცა შეიძლება განვითარდეს მეორადი ანთება [1, 2]. მიუხედავად იმისა, რომ არსებობს ძვლის მეტაბოლური დაავადებები, ტიპიური OA მოიცავს ხრტილის დეგენერაციას და არა აუცილებლად მარილების დაგროვებას, როგორც ძირითად მიზეზს. მენჯ-ბარძაყის OA-ს განვითარების საერთო რისკ-ფაქტორები მოიცავს [1, 2]:

  • ასაკი: რისკი მნიშვნელოვნად იზრდება ასაკთან ერთად.
  • გენეტიკა: ოჯახური ისტორია თამაშობს როლს.
  • სიმსუქნე: გაზრდილი მექანიკური დატვირთვა მენჯ-ბარძაყის სახსარზე.
  • მენჯ-ბარძაყის წინა ტრავმა: მოტეხილობები, რომლებიც მოიცავს სახსარს, ამოვარდნილობები, ლაბრუმის გახევა.
  • მენჯ-ბარძაყის განვითარების პათოლოგიები: როგორიცაა მენჯ-ბარძაყის განვითარების დისპლაზია (DDH) ან ლეგ-კალვე-პერტესის დაავადება, რომლებიც ცვლიან სახსრის მექანიკას.
  • ფემოროაცეტაბულარული იმპინჯმენტი (FAI): არანორმალური კონტაქტი ბარძაყის ძვალსა და აცეტაბულუმს შორის მოძრაობის დროს.
  • პროფესიული ფაქტორები: საქმიანობა, რომელიც მოიცავს სიმძიმეების აწევას ან განმეორებით სტრესს.

მენჯ-ბარძაყის სახსრის ოსტეოართროზი (კოქსართროზი): დიაგნოსტიკა

მენჯ-ბარძაყის სახსრის ოსტეოართროზის (კოქსართროზის) ზუსტი დიაგნოსტიკისა და სახსრის ცვლილებების ხარისხის შესაფასებლად, ჩვეულებრივ საჭიროა რამდენიმე ნაბიჯი [1, 2]:

  • კლინიკური შეფასება: მოიცავს დეტალურ სამედიცინო ანამნეზს, რომელიც ფოკუსირებულია მენჯ-ბარძაყის ან საზარდულის ტკივილზე (ლოკალიზაცია, ხასიათი, გამაძლიერებელი/შემამსუბუქებელი ფაქტორები), შებოჭილობაზე (განსაკუთრებით დასვენების შემდეგ), ფუნქციურ შეზღუდვებზე (სიარული, კიბეებზე ასვლა, ჩაცმა) და რისკ-ფაქტორებზე. ფიზიკური გამოკვლევა აფასებს მოძრაობის დიაპაზონს (ხშირად შეზღუდულია შიდა როტაცია და ფლექსია), სიარულს, ტკივილს კონკრეტული მოძრაობების დროს და მგრძნობელობას.
  • ინსტრუმენტული გამოკვლევები:
    • რენტგენოგრაფია: სტანდარტია მენჯის წინა-უკანა (AP) პროექცია დატვირთვით და დაზიანებული მენჯ-ბარძაყის გვერდითი პროექციები. OA-ს დამადასტურებელი ძირითადი ნიშნებია სახსრის ნაპრალის შევიწროება (განსაკუთრებით ზედა ან ზედა-ლატერალური), ოსტეოფიტების წარმოქმნა (ძვლოვანი წანაზარდები ბარძაყის ძვლის თავისა და აცეტაბულუმის გარშემო), სუბქონდრალური სკლეროზი (ძვლის სიმკვრივის მომატება ხრტილის ქვეშ) და სუბქონდრალური კისტების წარმოქმნა [1, 2, 3].
    • მენჯ-ბარძაყის სახსრის MRT: ჩვეულებრივ არ არის საჭირო OA-ს რუტინული დიაგნოსტიკისთვის, მაგრამ სასარგებლოა თანმხლები რბილი ქსოვილების პრობლემების (ლაბრუმის გახევა, მყესების პრობლემები) შესაფასებლად, ხრტილის მდგომარეობის დეტალურად შესაფასებლად, ავასკულური ნეკროზის (AVN) ადრეული ნიშნების გამოსავლენად, რომელმაც შეიძლება მიბაძოს OA-ს ტკივილს, ან მენჯ-ბარძაყის ტკივილის სხვა მიზეზების გამოსარიცხად [3].
    • მენჯ-ბარძაყის სახსრების CT: ძირითადად გამოიყენება ძვლოვანი სტრუქტურების დეტალური შეფასებისთვის, მაგალითად, რთული ანატომიის დასახასიათებლად (მაგ., FAI მორფოლოგია) ან ქირურგიული ჩარევის დასაგეგმად [3].
  • ლაბორატორიული ტესტები (სისხლის საერთო ანალიზი და ა.შ.): როგორც წესი, ნორმაშია პირველადი OA-ს დროს და ძირითადად გამოიყენება ანთებითი ართრიტის ან სხვა სისტემური დაავადებების გამოსარიცხად, თუ მათზე ეჭვი მიიტანება კლინიკური სურათის საფუძველზე [1, 2].
მენჯ-ბარძაყის სახსრის MRT (საგიტალური ჭრილი) იოგებისა და ხრტილის შესაფასებლად; სასარგებლოა კოქსართროზის სიმძიმის შესაფასებლად ან მენჯ-ბარძაყის ტკივილის სხვა მიზეზების გამოსავლენად [3].

მენჯ-ბარძაყის ტკივილის დიფერენციალური დიაგნოსტიკა

მდგომარეობა ძირითადი მახასიათებლები / განმასხვავებელი ნიშნები ტიპიური გამოკვლევები / შედეგები
მენჯ-ბარძაყის სახსრის ოსტეოართროზი (კოქსართროზი) თანდათანობით დაწყებული ტკივილი საზარდულის/მენჯ-ბარძაყის წინა ნაწილის/დუნდულოს არეში, უარესდება აქტივობის/დატვირთვის დროს, უმჯობესდება დასვენებისას. დილის შებოჭილობა (<30 წთ). შეზღუდული შიდა როტაცია/ფლექსია. ხშირია ხანდაზმულ ასაკში. რენტგენი: სახსრის ნაპრალის შევიწროება (განსაკუთრებით ზედა), ოსტეოფიტები, სკლეროზი, კისტები. ლაბორატორიული ანალიზები ნორმაშია.
ანთებითი ართრიტი (მაგ., RA, SpA) ტკივილი ხშირად აღინიშნება მოსვენების დროს, ხანგრძლივი დილის შებოჭილობა (>30-60 წთ). შეიძლება დააზიანოს სხვა სახსრებიც. შესაძლებელია სისტემური სიმპტომები. მომატებული ედს/C-რეაქტიული ცილა. სპეციფიკური აუტოანტისხეულები (RF, anti-CCP, HLA-B27). რენტგენმა შეიძლება აჩვენოს ეროზიები, სახსრის ნაპრალის თანაბარი შევიწროება. MRT აჩვენებს სინოვიტს.
ტროქანტერული ბურსიტი / გლუტეალური ტენდინოპათია ტკივილი ლოკალიზებულია მენჯ-ბარძაყის ლატერალურ ზედაპირზე (დიდი ციბრუტის ზემოთ). უარესდება დაზიანებულ მხარეს წოლისას, სიარულისას, კიბეებზე ასვლისას. წერტილოვანი მგრძნობელობა დიდი ციბრუტის ზემოთ. ტკივილი მენჯ-ბარძაყის აბდუქციისას წინააღმდეგობით. მენჯ-ბარძაყის სახსრის მოძრაობის დიაპაზონი ჩვეულებრივ ნორმაშია. ექოსკოპიამ/MRT-მ შეიძლება აჩვენოს ბურსიტი/მყესების გახევა. რენტგენი ჩვეულებრივ ნორმაშია.
ბარძაყის ძვლის თავის ავასკულური ნეკროზი (AVN) ტკივილი საზარდულის არეში, ხშირად უეცარი დაწყებით ან სწრაფად პროგრესირებადი. შეიძლება ჰქონდეს რისკ-ფაქტორები (სტეროიდების გამოყენება, ალკოჰოლი, ტრავმა, ნამგლისებრუჯრედოვანი ანემია). ტკივილი ხშირად ძლიერია, აღინიშნება მოსვენების დროსაც. რენტგენი თავდაპირველად შეიძლება იყოს ნორმაში, მოგვიანებით აჩვენებს ბარძაყის ძვლის თავის ცვლილებებს (ნახევარმთვარის ნიშანი, კოლაფსი). MRT ყველაზე მგრძნობიარეა ადრეული დიაგნოსტიკისთვის.
ფემოროაცეტაბულარული იმპინჯმენტი (FAI) / ლაბრუმის გახევა ხშირად ახალგაზრდა/აქტიურ მოზრდილებში. აქტივობასთან დაკავშირებული ტკივილი მენჯ-ბარძაყის წინა ნაწილში/საზარდულში, ტკაცუნი, გაჭედვა, შეზღუდული ფლექსია/შიდა როტაცია (დადებითი იმპინჯმენტის ტესტები). კლინიკური გამოკვლევა (FADIR ტესტი). რენტგენმა შეიძლება აჩვენოს cam/pincer მორფოლოგია. MRT/MR-ართროგრაფია ადასტურებს ლაბრუმის გახევას, ხრტილის დაზიანებას.
წელის რადიკულოპათია / ირადიაციული ტკივილი ტკივილი, რომელიც ვრცელდება ზურგიდან ქვემოთ დუნდულოში/მენჯ-ბარძაყში/ფეხში (ხშირად უკანა/ლატერალური). შეიძლება ახლდეს ზურგის ტკივილი, დაბუჟება, ჩხვლეტა, სისუსტე. მენჯ-ბარძაყის სახსრის გამოკვლევა ჩვეულებრივ ნორმაშია. კლინიკური გამოკვლევა მიუთითებს წელის წარმოშობაზე (ლასეგის სიმპტომი, ნევროლოგიური გამოკვლევა). წელის MRT ადასტურებს ნერვული ფესვის კომპრესიას (დისკის თიაქარი, სტენოზი).
ბარძაყის მოტეხილობა (ბარძაყის ყელის / ციბრუტთაშორისი) ტრავმის ისტორია (ხშირად დაცემა ხანდაზმულებში). ძლიერი ტკივილი, ფეხზე დაყრდნობის შეუძლებლობა. ფეხი ხშირად დამოკლებულია და გარეთ არის როტირებული. რენტგენი ადასტურებს მოტეხილობას. MRT/CT ფარული მოტეხილობებისთვის.
მერალგია პარესთეტიკა მწველი ტკივილი, დაბუჟება, ჩხვლეტა იზოლირებულად ბარძაყის წინა-ლატერალურ ზედაპირზე (მხოლოდ სენსორული). ბარძაყის ლატერალური კანის ნერვის კომპრესიის გამო. კლინიკური დიაგნოზი ტიპიური სენსორული განაწილების საფუძველზე. მენჯ-ბარძაყის გამოკვლევა/გამოსახულება ნორმაშია. ნერვის გამტარობის კვლევები შეიძლება დაგვეხმაროს.

მენჯ-ბარძაყის სახსრის ოსტეოართროზი (კოქსართროზი): მკურნალობა

ოსტეოართროზით (კოქსართროზით) მენჯ-ბარძაყის სახსრის დაზიანების ხარისხის მიხედვით, შეიძლება ნაჩვენები იყოს შემდეგი თერაპიული მოქმედებები [1, 2]:

  • მედიკამენტური თერაპია: არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო საშუალებები, ანალგეტიკები (მაგ., პარაცეტამოლი). ოპიოიდები გამოიყენება სიფრთხილით ძლიერი ტკივილის დროს. ზოგჯერ გამოიყენება დულოქსეტინი.
  • შიდასახსროვანი ინექციები: კორტიკოსტეროიდები ტკივილის/ანთების დროებითი შემსუბუქებისთვის; ჰიალურონის მჟავამ (ვისკოსუპლემენტაცია) შეიძლება მოიტანოს გარკვეული სარგებელი; თრომბოციტებით მდიდარი პლაზმის (PRP) ეფექტურობა ჯერ კიდევ შესწავლის პროცესშია.
  • მანუალური თერაპია: მიოფასციალური რელიზი და სახსრების მობილიზაციის ტექნიკა მობილობის გასაუმჯობესებლად და ტკივილის შესამცირებლად.
  • ფიზიოთერაპია: ისეთი მეთოდები, როგორიცაა სითბო/სიცივე, ულტრაბგერა (UHF), TENS (SMC - სინუსოიდური მოდულირებული დენები), სიმპტომების მართვისთვის.
  • სამკურნალო ფიზკულტურა: აუცილებელი კომპონენტი, რომელიც მოიცავს გაძლიერებას (მენჯ-ბარძაყის აბდუქტორები, ექსტენზორები, კორპუსის კუნთები), მოქნილობას და დაბალი დატვირთვის აერობულ ვარჯიშებს (ცურვა, ველოსიპედი). წონის კლება ჭარბი წონის შემთხვევაში.
  • ქირურგიული მკურნალობა: ზომიერი და მძიმე OA-ს დროს, რომელიც არ ექვემდებარება კონსერვატიულ მართვას [4]:
    • ართროსკოპია: ძალიან შეზღუდული როლი; ძირითადად თანმხლები მექანიკური პრობლემებისთვის, როგორიცაა ლაბრუმის გახევა ან თავისუფალი სხეულები.
    • ოსტეოტომია: ამჟამად ნაკლებად გავრცელებულია; ძირითადად ახალგაზრდა პაციენტებისთვის სპეციფიკური დეფორმაციებით.
    • ენდოპროთეზირება (მენჯ-ბარძაყის სახსრის ტოტალური ენდოპროთეზირება - THA): უაღრესად ეფექტური სტანდარტული ქირურგიული მკურნალობა მენჯ-ბარძაყის OA-ს ტერმინალური სტადიისთვის, რომელიც უზრუნველყოფს ტკივილის მნიშვნელოვან შემსუბუქებას და ფუნქციის გაუმჯობესებას.
მენჯ-ბარძაყის სახსრის ოსტეოართროზი (კოქსართროზი) აზიანებს სასახსრე ხრტილს და მის ქვეშ მდებარე ძვლოვან ზედაპირს.
მენჯ-ბარძაყის სახსრის ოსტეოართროზი (კოქსართროზი) აზიანებს სასახსრე ხრტილს და მის ქვეშ მდებარე ძვლოვან ზედაპირს [1].

ლიტერატურა

  1. Hochberg MC, Altman RD, April KT, et al; American College of Rheumatology. American College of Rheumatology 2012 recommendations for the use of nonpharmacologic and pharmacologic therapies in osteoarthritis of the hand, hip, and knee. Arthritis Care Res (Hoboken). 2012 Apr;64(4):465-74. (ან უფრო ახალი ACR/EULAR გაიდლაინები).
  2. Skinner HB, McMahon PJ. Current Diagnosis & Treatment in Orthopedics. 5th ed. McGraw Hill; 2014. Chapter 2: Arthritis & Related Conditions & Chapter 6: Hip & Femur Trauma (Sections on OA).
  3. Resnick D, Kransdorf MJ. Bone and Joint Imaging. 3rd ed. Elsevier Saunders; 2005. Chapter on Hip Imaging.
  4. Canale ST, Beaty JH. Campbell's Operative Orthopaedics. 13th ed. Elsevier; 2017. Section on Hip Arthroplasty and Arthritis.

იხილეთ აგრეთვე