მუხლის სახსრის (იოგებისა და მენისკის) ტრავმა

მუხლის იოგებისა და მენისკის ტრავმა: დიაგნოსტიკა და სიმპტომები

ნიშნები და სიმპტომები, რომლებიც მიუთითებს მუხლის იოგების ან მენისკების დაზიანებაზე, მოიცავს [1]:

• ლოკალიზებული ტკივილი: მტკივნეულობა პალპაციისას კონკრეტული იოგების მიმაგრების წერტილებზე (მაგ., მედიალური/ლატერალური სახსრის ნაპრალი კოლატერალური იოგებისთვის) ან სახსრის ნაპრალის გასწვრივ (მენისკისთვის).
• ტკივილის რეპროდუქცია: ტკივილის გაძლიერება კონკრეტულ იოგზე დატვირთვისას (მაგ., ვალგუსური სტრესი შგთი-სთვის, ვარუსული სტრესი გგთი-სთვის) ან მენისკის ტესტირების მანევრების დროს (მაგ., მაკმურეის ტესტი).
• შეშუპება (გამონადენი): სითხის დაგროვება სახსარში. სწრაფი შეშუპება სისხლის მნიშვნელოვანი რაოდენობით (ჰემართროზი) ხშირად მიუთითებს უფრო სერიოზულ ტრავმაზე, როგორიცაა წჯი-ს გაგლეჯა ან მენისკის პერიფერიული გაგლეჯა. თანდათანობითი შეშუპება მიუთითებს სინოვიტზე ან მცირე გაგლეჯებზე.
• სისხლჩაქცევები (ექიმოზი): შეიძლება განვითარდეს მუხლის გარშემო.
• არასტაბილურობა: მუხლის "ჩაკეცვის", მოშვების ან გადაადგილების შეგრძნება, განსაკუთრებით იოგების გაგლეჯისას (მაგ., წჯი, უკჯი).
• მექანიკური სიმპტომები: ტკაცუნი, გამოკვანძვა ან ბლოკადა (მუხლის სრულად გაშლის ან მოხრის შეუძლებლობა) ძლიერ მიუთითებს მენისკის გაგლეჯაზე, განსაკუთრებით "სათლის სახელურის" ტიპის გადანაცვლებულ გაგლეჯაზე.
• გასაგონი "ტკაცუნი" ან ხმაური: ხშირად აღინიშნება პაციენტების მიერ იოგის მნიშვნელოვანი გაგლეჯის მომენტში (განსაკუთრებით წჯი).

კლინიკური გამოკვლევა მოიცავს სპეციფიკურ ტესტებს იოგების მთლიანობის (ლახმანის ტესტი, უჯრის სიმპტომები, ვარუსული/ვალგუსური სტრესი) და მენისკის პათოლოგიის (სახსრის ნაპრალის მტკივნეულობა, მაკმურეის, ფესალის ტესტები) შესაფასებლად [1].

მუხლის სახსრის მრტ უზრუნველყოფს იოგებისა და მენისკების დეტალურ ვიზუალიზაციას, რაც აუცილებელია გაგლეჯებისა და თანმხლები ტრავმების სადიაგნოსტიკოდ [3].

ინსტრუმენტული დიაგნოსტიკა [1, 3]:

• რენტგენოგრაფია: უპირველეს ყოვლისა გამოიყენება მოტეხილობების გამოსარიცხად (მაგ., წვივის ძვლის პლატო, ბარძაყის დისტალური ნაწილი, კვირისტავი, მოგლეჯითი მოტეხილობები, როგორიცაა სეგონდის მოტეხილობა, რომელიც დაკავშირებულია წჯი-ს გაგლეჯასთან). ჩვეულებრივ ნორმაშია იზოლირებული იოგების/მენისკების გაგლეჯის დროს.
• მრტ (მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია): ოქროს სტანდარტი რბილი ქსოვილების ვიზუალიზაციისთვის. ადასტურებს იოგების გაგლეჯას (ნაწილობრივ ან სრულს), მენისკის გაგლეჯას (ტიპსა და ლოკალიზაციას), ხრტილის დაზიანებას და ძვლის ტვინის შეშუპებას.
• კტ (კომპიუტერული ტომოგრაფია): ნაკლებად ინფორმატიულია რბილი ქსოვილებისთვის; ძირითადად გამოიყენება რთული მოტეხილობების შესაფასებლად.

ძვლის ტვინის შეშუპება (BME), რომელიც ჩანს მრტ-ზე, არის სითხის დაგროვება ძვლის შიგნით, რაც ხშირად მიუთითებს მიკრომოტეხილობებზე (ძვლის დაჟეჟილობა), რომლებიც დაკავშირებულია მწვავე ტრავმასთან (იოგების გაგლეჯა, იმპაქცია) ან ზოგჯერ დაკავშირებულია ოსტეოართროზთან ან სტრესულ რეაქციებთან [3]. მისი არსებობა შეიძლება კორელირებდეს ტკივილის სიმძიმესთან და თანმხლებ სტრუქტურულ დაზიანებებთან.

უკანა ხედი, რომელიც აჩვენებს მუხლის იოგებს (წჯი, უკჯი, კოლატერალური) და მენისკებს [2].

მუხლის სახსრის მრტ, რომელიც აჩვენებს ძვლის ტვინის შეშუპებას (ნათელი სიგნალი ძვლის შიგნით) წვივის (ა) და ბარძაყის (ბ) ეპიფიზებში, რაც ხშირად დაკავშირებულია ტრავმასთან ან სტრესთან [3].

მწვავე მუხლის ტრავმის დიფერენციალური დიაგნოსტიკა

მუხლის სახსრის (იოგებისა და მენისკის) ტრავმა: პირველადი დახმარება და მკურნალობა

პირველადი დახმარება (მწვავე ფაზა): დაჭიმულობის ან გაგლეჯის ეჭვის შემთხვევაში, დაუყოვნებელი მართვა მიჰყვება RICE პრინციპს [1]:

• მოსვენება (Rest): მოერიდეთ ფეხზე დაყრდნობას (საჭიროების შემთხვევაში გამოიყენეთ ყავარჯნები).
• ყინული (Ice): დაიდეთ ცივი კომპრესები (პირსახოცში გახვეული) 15-20 წუთის განმავლობაში ყოველ 2-3 საათში ტკივილისა და შეშუპების შესამცირებლად.
• კომპრესია (Compression): გამოიყენეთ ელასტიური ბინტი შეშუპების გასაკონტროლებლად.
• ამაღლებული პოზიცია (Elevation): შეინარჩუნეთ მუხლი გულის დონეზე მაღლა.

მნიშვნელოვანია დროული სამედიცინო შეფასება მოტეხილობების გამოსარიცხად და ტრავმის სიმძიმის დასადგენად.

მკურნალობა: განსხვავდება დაზიანებული სტრუქტურისა და გაგლეჯის/დაჭიმულობის სიმძიმის მიხედვით [1, 4].

• მსუბუქი დაჭიმულობა (I ხარისხი): ჩვეულებრივ იმართება კონსერვატიულად RICE-ით, იმობილიზაციით (მუხლის ფიქსატორი/ორთეზი), ტკივილის კონტროლით (ასაპ) და ადრეული რეაბილიტაციით (სამკურნალო ვარჯიშები, ფიზიოთერაპია). აქტივობაზე დაბრუნება რამდენიმე კვირაში.

იმობილიზაცია სპეციალური ფიქსატორით (ორთეზით) უზრუნველყოფს მუხლის სახსრის მხარდაჭერას იოგის ტრავმის შემდეგ.
• ზომიერი და მძიმე დაჭიმულობა/გაგლეჯა (II/III ხარისხის იოგები, მენისკის მნიშვნელოვანი გაგლეჯა):
  • შეიძლება დასჭირდეს უფრო ხანგრძლივი იმობილიზაცია (ორთეზი, ზოგჯერ თაბაშირი).
  • ფორმალური რეაბილიტაციის პროგრამა გადამწყვეტია.
  • დიდი ჰემართროზის დროს შეიძლება ჩატარდეს პუნქცია მდგომარეობის შესამსუბუქებლად.
  • ფიზიოთერაპიული მეთოდები (უვჭ, ელექტროფორეზი, სითბო/სიცივე) დაგეხმარებათ ტკივილის/შეშუპების მართვაში.
  • სამკურნალო ბლოკადები (მაგ., ადგილობრივი საანესთეზიო/კორტიკოსტეროიდი) შეიძლება გამოყენებულ იქნას მუდმივი ლოკალიზებული ტკივილის დროს, თუმცა კორტიკოსტეროიდების გამოყენება იოგებთან/მყესებთან სიფრთხილეს მოითხოვს.
  • ქირურგიული მკურნალობა (ართროსკოპია): ხშირად ნაჩვენებია წჯი-ს სრული გაგლეჯისას (განსაკუთრებით აქტიურ ადამიანებში), მენისკის გადანაცვლებული გაგლეჯისას (რომელიც იწვევს ბლოკადას), რთული მრავალრიცხოვანი იოგების დაზიანებისას ან ტრავმებისას, რომლებიც არ ექვემდებარება კონსერვატიულ მკურნალობას. პროცედურები მოიცავს იოგების რეკონსტრუქციას (ტრანსპლანტატების გამოყენებით) ან მენისკის გაკერვას/რეზექციას.

წინა ხედი, რომელიც ასახავს მუხლის იოგებსა და კვირისტავს [2].

იოგებისა და მენისკის ტრავმების დროს ფიზიოთერაპია აჩქარებს შეშუპების, ანთების და ტკივილის შემცირებას, ეხმარება მოძრაობის დიაპაზონისა და კუნთების ფუნქციის აღდგენაში [1].

ძვლის ტვინის შეშუპების (ძვლის დაჟეჟილობის) მკურნალობა ჩვეულებრივ კონსერვატიულია, აქცენტით დოზირებულ დატვირთვაზე და ძირითადი მიზეზის აღმოფხვრაზე (მაგ., თანმხლები იოგის/მენისკის ტრავმის მკურნალობა). წონის დაკლება მნიშვნელოვანია, თუ სიმსუქნე წარმოადგენს რისკ-ფაქტორს [1].

ენდოსკოპიური (ართროსკოპიული) ქირურგია ხშირად გამოიყენება გაგლეჯილი იოგების (როგორიცაა წჯი) აღსადგენად ან რეკონსტრუქციისთვის, ან დაზიანებული მენისკის ქსოვილის გასაკერად/ამოსაღებად [4].

ლიტერატურა

1. Skinner HB, McMahon PJ. Current Diagnosis & Treatment in Orthopedics. 5th ed. McGraw Hill; 2014. Chapter 7: Knee & Leg Trauma.
2. Drake RL, Vogl W, Mitchell AWM. Gray's Anatomy for Students. 4th ed. Elsevier; 2019. Chapter 6: Lower Limb (Section on Knee Joint).
3. Resnick D, Kransdorf MJ. Bone and Joint Imaging. 3rd ed. Elsevier Saunders; 2005. Chapter on Knee Imaging.
4. Canale ST, Beaty JH. Campbell's Operative Orthopaedics. 13th ed. Elsevier; 2017. Sections on Knee Injuries, Ligament Reconstruction, Meniscal Surgery, Arthroscopy.